مقاله ٤ : برنامه‌ریزی فضایی مسکن با رویکرد پدافند غیرعامل

برنامهریزی فضایی مسکن با رویکرد پدافند غیرعامل (نمونه موردی: محله نوغان مشهد)

مژده باستانی

باشگاه پژوهشگران جوان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد، مشهد، ایران

حنانه قنبری

دانشجوی کارشناسی‌ارشد طراحی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد، مشهد، ایران

 

چكيده:امروزهباپيشرفت‌هايصورتگرفتهدرفناوريتسليحاتوتجهيزاتنظامي،مناطقمسكونيشهري،بيشتردرمعرضخطرتهاجمقرارگرفته‌اند.ازمهم‌ترينعواملافزايش‌دهندهتلفاتانسانيدرحملاتنظاميبهمناطقشهري، معماريغيراستانداردوغيرمنطبقمساكنبااصوليهمچونمكان‌گزينيوجانماييبهينهساختمان،پراكندگيمناسببنا، رعايتاصولاختفا،استتاروفريب،درجهمرمت‌پذيريبالايساختمانومعماريداخليساختماندرارتباطباپدافند غيرعاملاست. مسکن اگر چه در مرحله اول به عنوان یک سرپناه و سکونت‌گاه مطرح می‌گردد اما پدیده‌ای پیچیده‌تر است که باید از جنبه‌های گوناگون کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مورد توجه قرار گیرد. برنامه‌ریزی فضایی مسکن، با توجه به تمامی جوانب فوق، سعی در ارائه بهترین شیوه‌های توسعه مسکونی در جهت تأمین فضای مسکونی خانوارهای فاقد واحد مسکونی دارد.در اين تحقيق با روش توصيفي تحليلي و ميداني ملاحظات پدافند غيرعامل در برنامه‌ريزي فضایی مسكن بررسي شده است. طبق موارد عنوان شده، ملاحظات پدافند غيرعامل بايد در طراحی مسکن بادوام قرار گيرد. محله نوغان مشهد، واقع در قطاع 2 پیرامون حرم مطهر قرار گرفته و محله‌اي با ايمني بسيار پايين و فاقد ملاحظات پدافند غيرعامل تشخيص داده شده و آسیب‌پذیری بالایی دارد. در پايان تحقیق، راهكارهايي براي افزايش ايمني و کاهش آسیب‌پذیری اين محله، ارائه شده است؛ از جمله در اين محله مي‌توان با اصلاح و تعويض معابر، مقاوم‌سازي بناها،‌ افزايش فضاهاي باز،‌ توزيع مناسب خدمات محلي و تعبيه پناهگاه در نقاط لازم، راهكارهاي پدافند غير عامل را اعمال نمود.

 

واژگان كليدي: برنامه‌ریزی، برنامه‌ریزی فضایی مسکن، پدافند غیرعامل، محله نوغان

 

  

1- مقدمه

 

ازعواملعمدهافزايشآمار تعدادكشته‌شدگانومجروحاندرزمانحملات نظامي،خرابكاري‌هايامنيتيووقوع حوادث غيرمترقبهوطبيعيدرمناطقشهري،آسيب‌پذيري بالايساختمان‌هاستكه بهموجببرنامه‌ريزي ناصحيحدرحوزهمسكن،ساختاربنديوآرايش فضايينامناسب،مشكلاتمهندسيساختمان(سازه‌ها واستحكاماتناامن).معمارينامناسب (عدم پيش‌بينيپناهگاه،فضاهايبازو ...). شبكه‌هايارتباطي غيراستانداردو ... است؛ بنابراين،رعايتاصولكليدي پدافندغيرعاملدرساختمان‌هازمينه‌ايبرايتوسعه امنيتپايداردرمناطقشهري،تلقيمي‌شود. در زمان حال، یکی از دلایل فزونی آمار کشته‌شدگان حوادث، افزایش تراکم جمعیت شهرهاست. درمناطقشهري،صدماتناشی از حوادث، شاملتركيبياز ويرانه‌هايكالبديواختلالدرعملكردعناصرشهري است.انهدامسازه‌هاوساختمان‌ها، شبكهراه‌هاو دسترسي‌ها،تأسيساتاساسيمخازنآب، نيروگاه‌ها، خطوطارتباطيتلفن، برق،آب،گازو ... ازجمله اينآسيب‌هاهستند. باتلفيقهوشمندانهعناصر طبيعي، عناصرمعماريواصولپدافندغيرعامل می‌تواناينخطراتوتهديداترابهحداقلممكن، کاهش داد (دائی‌نژاد و امین‌زاده، 1385).بنابراین اجرا نشدنراهکارهایپدافندغيرعاملدرتدوينالگوها، سياست‌گذاري‌ها،برنامه‌ريزي‌هاوطراحي‌هايمسكن، افزايشتلفاتانسانيدربحران‌های طبیعی و انسان‌ساز را در پی خواهد داشت.

مسئله دفاع و امنیت، از دیرباز، مسئله حیاتی، در جوامع بشری بوده؛ به ویژه در کشور ایران، با توجه به موقعیت خاص در خاورمیانه و حضور مداوم تهدیدات خارجی و همچنین با توجه به بُعد جغرافیایی طبیعی پدافند غیرعامل نقش حیاتی به خود می‌گیرد (حسینی امینی و همکاران، 1389). درمناطقشهري،صدماتجنگي؛شاملتركيبياز ويرانه‌هايكالبديواختلالدرعملكردعناصرشهرياست. انهدامسازه‌هاوساختمان‌ها، شبكهراه‌هاو دسترسي‌ها،تأسيساتاساسيمخازنآب، نيروگاه‌هاخطوطارتباطيتلفن،برق،آب،گازو ...ازجمله اينآسيب‌هاهستند (کامران و همکاران،1391). از طرفی، مسکن به عنوان سرپناه و سکونت‌گاه و برنامه‌ریزی مسکن، نقش اساسی در راستای اهداف پدافند غیرعامل محسوب می‌شود (فتحی رشید و قلی‌زاده، 1388).

باپيشرفت‌هايصورتگرفتهدرفناوريتسليحاتوتجهيزاتنظامي،مناطقمسكونيشهريبيشتردر معرضخطرتهاجمقرارگرفتهاست. ازمهم‌ترينعواملافزايش‌دهندهتلفاتانسانيدرحملاتنظاميبهمناطقشهري، معماريغيراستانداردوغيرمنطبقمساكنبااصوليهمچونجانماييبهينهساختمان،پراكندگيمناسببنا، رعايتاصولاختفا،استتاروفريب،درجهمرمت‌پذيريبالايساختمانومعماريداخليساختمان،درارتباطباپدافند غيرعاملاست.

برنامه‌ریزی مسکن، جزئی از نظام برنامه‌ریزی شهری با اهداف و قالب زمانی مشخص، محسوب می‌شود که در آن، فعالیت‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، جزئی از فعالیت‌های درون مکانی، و واحدهای مسکونی، جزئی از فضاهای تغییر شکل یافته و تطابق‌یافته شهری، محسوب می‌شوند که بر حسب موضوع، در چارچوب برنامه‌ریزی مسکن، مورد توجه قرار می‌گیرد. بر همین اساس، برنامه‌ریزی مسکن با تخصیص فضاهای قابل سکونت به نیازهای مسکونی و توجه به محدودیت منابع و استفاده از تئوری‌ها و تکنیک‌های ویژه با چارچوب‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی، سر و کار دارد (پورمحمدی، 1389). معماريوشهرسازي،بهعنوانیک واسطه، قدرت دفاعيرابالامي‌برد،تدابيرپدافندغيرعاملدرمعماري وشهرسازيمي‌تواندعلاوهبركاهشخسارات تهديداتانسان‌سازمانندجنگ، جهتكاهش خطرپذيريدربرابرانواعخطراتطبيعينيزمفيدواقع شود (فرزام شاد ،1388). بههمينانگيزهامروزه،معماريبارويكردتدافعيبراساساصولپدافند غيرعامل،موردتوجهبرنامه‌ريزانمسكندرحوزه‌های مختلفعلميمانندمعماري،شهرسازي و برنامه‌ريزيشهريقرارگرفتهاست.

محله نوغان، یکی از سه کانون اصلی هسته اولیه شهر مشهد به شمار می‌رود. نوغان فعلی که بازمانده بافت اصلی و قدیم است در شمال شرق مشهد در منطقه ثامن، قطاع 2 حوزه مرکزی قرار گرفته و یکی از مهم‌ترین محله‌های مشهد را تشکیل می‌دهد (پورتال شهرداری، 1394). مسئله این است که محله نوغان، به رغم قدمت زیاد و مسیر پر تردد، به لحاظ هم‌جواری با حرم مطهر، از وضعیت نامناسبی در حوزه مسکن برخوردار است. این گونه فضاها، تعادل زیستی خود را از دست داده‌اند و به همین دلیل،ازدسترسی مناسب، تأسیسات وخدمات برخوردار نیستند و ازارزشمکانی،محیطیواقتصادينازلی برخوردارند. همچنین شبکه معابر محله نوغان، فاقد مطلوبیت نسبی است. از طرفی با توجه به میزان بالای آسیب‌پذیری این پهنه به لحاظ اصول و معیارهای پدافند غیرعامل؛ از جمله ریزدانه بودن قطعات، نبود الگوی هندسی منظم در بافت، عدم رعایت هم‌جواری مناسب کاربری‌ها، نفوذپذیری پایین بافت، این محله، توانایی محافظت و انجام اقدامات ملزوم را ندارد و تمایل به سکونت در این محله، کمتر شده است؛ لذا ارزیابی این محله با معیارها و شاخص‌های بافت و اصول پدافند غیرعامل، اهمیت دارد. هدف اصلی این پژوهش، برنامه‌ریزی فضایی مسکن با رویکرد پدافند غیرعامل در محله نوغان می‌باشد. بررسی و بیان ابعاد مختلف پدافند غیرعامل و بیان راهکارهای عملیاتی، از اهداف فرعی به شمار می‌روند.

 

2- مبانی نظری

مفهوم مسکن

تعریف مفهومی عام و واحد از مسکن که دارای ابعاد گسترده و پیچیده خاص خود است مشکل به نظر می‌رسد. مسکن، یک مکان فیزیکی است و به عنوان سرپناه نیاز اولیه و اساسی خانوار، به حساب می‌آید. در این سرپناه، برخی از نیازهای اولیه خانواده یا فرد؛ مانند خوراک، استراحت و حفاظت در برابر شرایط جوی، تأمین می‌شود. مفهوم مسکن، علاوه بر مکان فیزیکی، کل محیط مسکونی را نیز در بر می‌گیرد که شامل کلیات خدمات و تسهیلات ضروری مورد نیاز برای به زیستن خانواده و طرح‌های اشتغال، آموزش و بهداشت افراد است. در واقع، تعریف و مفهوم عام مسکن، یک واحد مسکونی نیست بلکه کل محیط مسکونی را شامل می‌شود.

در دومین اجلاس اسکان بشر (1996) که در استانبول برگزار شد مسکن مناسب چنین تعریف شده است: سرپناه مناسب؛ تنها به معنای وجود یک سقف بالای سر هر شخص نیست. سرپناه مناسب؛ آسایش مناسب، فضای مناسب، دسترسی مناسب، دسترسی فیزیکی مناسب، زیرساخت‌های اولیه مناسب از قبیل آب‌رسانی، بهداشت، آموزش، دفع زباله، کیفیت مناسب زیست‌محیطی، عوامل بهداشت مناسب، مکان مناسب و قابل‌دسترسی از نظر کار و تسهیلات اولیه است که همه این موارد باید با توجه به استطاعت مردم، تأمین شود.

مسکن شهری

 

مسكن،ازشاخص‌هايياستكهدرمرگ‌ومیر ناشيازتهاجمنظامي و بلایای طبیعیبهشهرهااثرگذاراست؛ زيرا مسكنبه عنوانخميرمايهساختاروبافتشهرها است.مقولهمسكنگستردهوپيچيدهبودهوابعاد متنوعيدارد. مسكن،يكمكانفيزيكياستوبه عنوانسرپناه،نيازاوليهواساسيخانواربهحساب مي‌آيد.دراينسرپناه،برخيازنيازهاياوليهخانواده يافرد؛مانندخوراك،استراحتوحفاظتدربرابرشرايطجويتأمينمي‌شود.برنامه‌ريزيمسكن، جزئيازنظامبرنامه‌ريزيشهري، محسوبمي‌شودكهدرآن، فعالیت‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، جزئی از فعالیت‌های درون مکانی و واحدهايمسكوني،جزئي ازفضاهايتغييرشكليافتهوتطابق‌یافتهشهري محسوبمی‌شودكهبرحسبموضوعدرچارچوب برنامه‌ريزيمسكنموردتوجهقرارمی‌گيرد.برهمين اساس،برنامه‌ريزيمسكنباتخصيصفضاهايقابل سكونتبهنيازهايمسكونيوتوجهبهمحدوديت منابعواستفادهازتئوري‌هاوتكنيك‌هايويژهبا چارچوب‌هاياجتماعي،فرهنگي،سياسيواقتصادي سروكاردارد (عزیزی، 1383).

 

برنامه‌ریزی فضایی

 

مفهوم برنامه‌ریزی فضایی که در انگلیسیSpatial Planningو در فارسی، برخی آن را آمایش سرزمین نیز می‌نامند، عبارت است از: توزیع متوازن و هم‌آهنگ جغرافیایی کلیه فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی و معنوی در پهنه سرزمین نسبت به منابع طبیعی و انسانی(زیاری، 1378). برنامه‌ریزی فضایی، نوعی برنامه‌ریزی است که به سازماندهی مطلوب فعالیت‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مورد نیاز توسعه در فضا می‌پردازد. در این برنامه‌ریزی، فضا به مثابه یک منبع، تلقی می‌گردد. معمولاً حاصل این نوع برنامه‌ریزی، تخصیص بهینه فضا بین فعالیت‌های مختلف با توجه به قابلیت‌های مناطق در دوره زمانی معین است. همچنان که در برنامه‌ریزی بخشی (اقتصادی) حاصل کار تخصیص بهینه منابع بین بخش‌های مختلف اقتصادی است، در برنامه‌ریزی فضایی، نتیجه کار، تخصیص بهینه فضا بین فعالیت‌های مختلف است؛ یعنی در حقیقت، در این نوع برنامه‌ریزی، فضا منبع قابل تقسیم می‌باشد. حال بر حسب اینکه این فضا، در چه مقیاسی مطرح باشد، انواع مختلف برنامه‌ریزی فضایی، مطرح خواهد شد.اگر فضای ملی مد نظر باشد، آن گاه برنامه‌ریزی فضایی در مقیاس ملی، مطرح می‌شود که همان آمایش سرزمین است؛ زیرا آمایش سرزمین عبارت است از تنظیم بهینه روابط انسان، فعالیت و محیط در فضای ملی، یا تنظیم رابطه بین انسان، فضا و فعالیت‌های انسان (در فضا). تنظیم بهینه روابط به وسیله شناخت و تحلیل فضا آغاز شده و با برنامه‌ریزی فضایی تکمیل می‌گردد (احمدی، 1384).

اهداف برنامه‌ریزی مسکن

 

تأمین مسکن، یکی از مسائل حاد کشورهای در حال توسعه است. فقدان منابع کافی، ضعف مدیریت اقتصادی، نداشتن برنامه‌ریزی جامع ملی و افزایش شتابان جمعیت (مخصوصاً جمعیت شهری) تأمین مسکن را در این کشورها به شکلی پیچیده و چند بعدی درآورده است. مسلماً با افزایش تقاضای مسکن، نه تنها زمین، سرمایه، مصالح ساختمانی و نیروی انسانی بیشتری نیاز است بلکه داشتن یک برنامه جامع به منظور ایجاد هماهنگی بین مقدار زمین و واحدهای مسکونی و تأسیسات زیربنایی، تسهیلات عمومی و خدمات اجتماعی، سیستم حمل‌ونقل، ضروری است. به طور کلی، برنامه‌ریزی عبارت است از: روشی از تصمیم‌گیری که در آن، منابع برای رسیدن به اهداف شخص در قالب زمانی معین، توزیع می‌شوند. برنامه‌ریزی مسکن، جزئی از نظام برنامه‌ریزی شهری محسوب می‌شود و دیدگاه‌های آن، بر روند تغییرات اجتماعی و تحولات و دگرگونی‌های جامعه استوار است. شناخت شیوه زندگی، نیازهای واقعی، روند تحولات و سنت‌های جامعه، شرط اساسی هر گونه برنامه‌ریزی مسکن است. این گونه برنامه‌ریزی، همواره توان‌ها و کمبودها، شرایط و امکانات را به صورتی ارزیابی و سنجش می‌کنند که با به کارگیری تمام امکانات زمینه اجرایی صحیح، فراهم آید.

هدف اساسی برنامه‌ریزی مسکن، تأمین نیازهای فضایی فعالیت‌های انسانی به منظور وضعیت مطلوب‌تر سکونت با توجه به محدودیت‌های منابع و امکانات است. همچنین هدف نهایی سیاست مسکن، عملکرد مطلوب و بهینه آن است؛ به طوری که از یک‌سو خواسته‌های اقشار مختلف را برآورده کند و از سوی دیگر، در راستای اهداف کلان اقتصادی و اجتماعی باشد. در برنامه توسعه اقتصادی اجتماعی، هدف کلی سیاست‌های مسکن، معمولاً فراهم آوردن مسکن کافی یا متعارف برای مردم است (ملکی و شیخی، 1388).

مفهوم فضایی و برنامه‌ریزی توسعه مسکن

 

توجه به مفهوم اجتماعی- فرهنگی، تاریخی و سیاسی وسلطهفكريواجتماعيانسان،منظر دیگری را در بررسی مفهوم مسکن مطرح می‌سازد که همانا ماهیت فضایی مسکن است. مفهوم فضایی مسکن، مفهومی فراتر از مکان است و آن را می‌توان چنین بیان نمود: مسکن، فضایی است که با در نظر گرفتن همه روابط اجتماعی مردم در زمینه هم‌بستگي‌ها،علاقه‌ها،سليقه‌هاومنافعوتضادها، آنها رادرمقابليكديگرقرارمي‌دهد.بدينترتيب،مسكنبه عنوانفضاييمطرحمي‌گرددكهبالاجباربه صورتمنجمد،قابللمسنيستوحدآندررابطهوبهنسبترشدوسلطهفكريواجتماعيانسان،متغيرمي‌باشد.دراينزمينهمي‌توانگفتكهمعنيوبُعدمسكن، ازيكسوبهخصوصياتفردي،مربوطمي‌شودوازسويديگر،تابعمجموعهروابطي(قرارداديوضمني) استكهطبقآن،مردمدريكمحلهيايكشهرباهمتماس‌هاييرامعمولمي‌دارند(زیاری، 1383).

باتوجهبهاينكهقسمتاعظمساختمان‌هايهرمجموعهزيستيراساختمان‌هايمسكونيتشكيلمي‌دهند،مطالعاتمرتبطبهمسكندرفرايندبرنامهريزيمسكن، ازاهميتويژه‌ايبرخورداراست.برنامهريزيمسكنبايدازكليهجوانب؛ چهازديدگاهشرايطضوابطآبوهواييوطبيعيوچهشرايطاجتماعي- فرهنگيواقتصاديبه دقتمطالعهشود.نتيجهاينمطالعات،تعيين‌کنندهسيماوبافتمحلاتمسكونيوساختاركالبديشهرخواهدبود. بنابرايندربرنامه‌ريزيمسكنبايدشرايطاقتصادي،اجتماعي- فرهنگيوجغرافياييونيزپراكندگيمعقولسكونت‌گاه‌هادركشوررادرنظرگرفتوهمچنينازتأمينخدماتضروريوجنبيآن،مانندبهداشت،دسترسيبهخدماتاجتماعيموردنيازوگذراناوقاتفراغتمردم،نبايدغفلتكرد (احمدی، 1382).

فرایند برنامه‌ریزی فضایی مسکن

عناصر اصلی فرایند برنامه‌ریزی فضایی مسکن، دوگانه و شامل نیاز به مسکن (تقاضای بالقوه مسکن) و عرضه آن می‌باشد. نیاز به مسکن، در یک مقطع زمانی (یک سال یا یک دوره برنامه‌ریزی) برابر است با شمار خانوارهای نیازمند مسکن؛ شامل خانوارهایی که تازه تشکیل شده (نرخ تشکیل خانواده) کمبود واحدهای مسکونی در وضع موجود و خانوارهایی که نیاز به تجدید بنا یا بهبود کیفیت خانه خود دارند. برنامه‌ریزی مسکن، سه مرحله عمده را شامل می‌شود: 1- تخمین نیاز به مسکن در جامعه مورد نیاز 2- تعیین عرضه و خصوصیات عرضه مسکن 3- تعیین و تحلیل راهبردها و خط‏مشیهای تخصیص منابع لازم برای برآورده ساختن واحدهای مسکونی و رفع مشکلات مربوط به مسکن. هر یک از عوامل فوق، از اجزایی تشکیل می‌گردند که در جوامع شهری مختلف با توجه به خصوصیات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و زیست محیطی، متفاوتند و دارای ویژگی‌های مختلفی نیز می‌باشند (لاهوتی فر،1382).

پدافند غیرعامل

پدافند غیرعامل که بیشتر تأکید آن بر روی مدیریت پیش از بحران می‌باشد عبارت است از: اقدام غیرمسلحانه‌ای که موجب کاهش آسیب‌پذیری نیروی انسانی، ساختمان‌ها، تأسیسات، تجهیزات، اسناد و شریان‌های کشور در مقابل بحران‌هایی با عامل طبیعی (خشک‌سالی، سیل، زلزله، رانش و ...) و عامل انسانی (جنگ، شورش و ...)گردد. هدف از اجرای طرح‌های پدافند غیرعامل، کاستن از آسیب‌پذیری نیروی انسانی و مستحدثات و تجهیزات حیاتی و حساس و مهم کشور، علی‌رغم حملات خصمانه و مخرب دشمن و استمرار فعالیت‌ها و خدمات زیربنایی و تأمین نیازهای حیاتی و تداوم اداره کشور در شرایط بحرانی ناشی از جنگ است. در پدافند عامل، فقط نیروهای مسلح، مسئولیت دارند؛ در حالی که در پدافند غیرعامل تمام نهادها، سازمان‌ها، حتی مردم می‌توانند نقش موثری بر عهده بگیرند (حبیبی و همکاران، ١٣٨٩).

ملاحظات پدافند غیرعامل در بخش مسکن

در این بخش می‌توان از طریق تقسیمات کالبدی شهر و نظام محله‌بندی، نظام شبکه ارتباطی و سلسله‌مراتب، مراکز شهری، سطوح پر و خالی، بخش‌ها و محله‌ها، نشانه‌های شهری، نظام قطعه‌بندی و بلوک‌بندی، الگوهای مختلف بافت شهری، فضاهای باز شهری، تراکم‌های جمعیتی و ساختمانی، پراکنش کاربری‌ها و سرانجام جهت‌گیری گسترش و رشد شهر، پیاده شود. قابلیت گریز و امکان پناه‌گیری، به دسترسی‌های کافی بستگی دارد. نحوه مجاورت قطعه تفکیکی با گذر، هم‌جواری فضای باز و ساخته شده هر قطعه با گذر و نیز محوریت معابر، بررسی می‌شود. الگوی فضاهای باز در کل سطح بافت هنگام سوانح طبیعی، موقعیت و سطح قرارگیری فضاهای باز و هم‌جواری با ساختارها یا عوارض طبیعی با توجه به وسعت آن می‌تواند موجب آسیب فضاهای باز شود. تراکم جمعیتی بالا در شهر، به معنای خسارت‌های بیشتر به هنگام وقوع حوادث است و این علاوه بر از بین بردن تعداد بیشتری از مردم در اثر فرو ریختن به دلیل بسته شدن راه‌ها و معابر و کاهش امکان گریز از موقعیت‌های خطرناک و دسترسی به مناطق امن و نیز مشکل شدن نجات مجروحان در اثر مسدود شدن راه‌های ارتباطی است.

در رابطه با نقش فضاهای باز شهری می‌توان گفت که از عمده‌ترین عملکردهای فضاهای باز در هنگام بروز زلزله، جدا کردن یک منطقه دارای پتانسیل خطر از دیگری و بدین ترتیب، متمرکز کردن فعالیت نیروهای مخرب و جلوگیری از توسعه زنجیره‌ای وقایع می‌باشد. پارک‌های بزرگ شهری می‌تواند به عنوان پایگاه‌های امدادرسانی نیروهای عمل‌کننده و نیز در صورت امکان برای اسکان‌های بزرگ و اردوگاهی، استفاده شوند. پارک‌های متوسط و کوچک نیز علاوه بر استفاده نیروهای امدادرسان، به خوبی می‌توانند به عنوان مکان‌های تخلیه در مرحله امداد و نجات و نیز مکان‌های اسکان اضطراری و اسکان موقت، بهره‌برداری شوند. سایر فضاهای باز شهری؛ نظیر میادین، شبکه‌های دسترسی، محیط باز ساختمان‌های عمومی و باغات نیز در این راستا قرار می‌گیرند. برخی از ویژگی‌های یک فضای باز برای پناه‌گیری یا اسکان اضطراری یا موقت را می‌توان در وسعت کافی، نبود تأسیسات خطرزا در مجاورت آن، نداشتن موانعی که مانع تردد و استقرار افراد شود، مصون بودن از خطر سیل یا آب‌گرفتگی و نظایر آن برشمرد (دزفولی‌نژاد، 1393).

شبکه ارتباطی شهر، نقش حساسی در آسیب‌شناسی شهر در برابر حوادث دارد. اولین موضوع در رابطه با شبکه ارتباطی و دسترسی‌ها در مقابله با حوادث، به سلسله‌مراتب آنها ارتباط پیدا می‌کند که از بالاترین سطح در مقیاس منطقه و شهر تا دسترسی به واحدهای مسکونی، قابل ملاحظه است. عناصر و موضوعات شبکه ارتباطی و دسترسی‌ها عبارتند از: سلسله‌مراتب با تنوع و تعدد در دسترسی‌ها، نحوه دسترسی به واحدهای مسکونی در شرایط بحرانی بلایای طبیعی، احتمال قطع دسترسی‌ها و انسداد (امداد و نجات). دسترسی سهل نیروهای امدادی به شبکه‌های حیاتی، عرض، طول و شیب معابر، تناسب ارتفاع جداره‌ها، فاصله تقاطع‌ها، فضاهای باز فرود هلی‌کوپتر، موقعیت فرودگاه و ایستگاه‌های راه‌آهن، شبکه‌های حمل‌ونقل عمومی، سرانه و درصد شبکه (دزفولی‌نژاد، 1393).

بافت شهر از منظر پدافند غیرعامل

فاکتورهایی نظیر نظم، قطعه‌بندی اراضی، شکل هندسی قطعه، مساحت قطعه ابعاد و اندازه قطعه، شبکه راه‌ها و ... از مشخصه‌های تأثیرگذار بافت شهری در امنیت در برابر حوادث هستند. همچنین الگوی فضای باز در کل سطح بافت بخش‌های مسکونی، عامل دیگر در افزایش کارایی بافت به هنگام وقوع سوانح است. موقعیت و سطح قرارگیری فضاهای باز در هم‌جواری با ساختمان‌ها یا عوارض طبیعی با توجه به وسعت آن می‌تواند موجب آسیب فضاهای باز شود (مقدم و همکاران، 1394).

جدول 1- رابطه اندازه قطعات با میزان آسیب‌پذیری در جنگ‌ها

اندازه قطعات به مترمربع

جنگ شهری

تهاجم نظامی (حمله هوایی)

کوچک اندازه 200< S

زیاد

زیاد

میان اندازه 500>S> 250

زیاد

متوسط

بزرگ اندازه 500S>

کم

کم

کاربری اراضی شهری از منظر پدافند غیرعامل

برنامه‌ریزی بهینه کاربری زمین‌های شهری، نقش مهمی در کاهش آسیب‌پذیری در برابر حوادث مختلف دارد. رعایت هم‌جواری‌ها و نبود کاربری‌های خطرساز در مناطق مختلف شهری، باعث کاهش آسیب‌های ناشی از حوادث می‌شود. کاربری‌هایی نظیر کاربری‌های نظامی و اداری خاص؛ مانند وزارتخانه‌ها، همواره کاربری پیرامون خود را به مخاطره می‌اندازند و به همین دلیل، این کاربری‌ها در طراحی شهر، در مناطق خاصی به دور از مناطق مسکونی انتقال داده می‌شود تا از آسیب‌پذیری مناطق مسکونی و به طور کلی شهری، کاسته شود. کاربری‌های صنعتی یا تأسیسات راهبردی بعد از فرایند صنعتی شدن شهرها، درصد زیادی از کاربری شهری را آگاهانه یا ناآگاهانه، به خود اختصاص داده است که در صورت هدف و اصابت، عواقبی مانند انفجار، آتش‌سوزی و حوادث مرتبط دیگری را برای کاربری‌های هم‌جوار ایجاد کرده و موجب افزایش دامنه تخریب شهری و تلفات انسانی می‌شود؛ خصوصاً اینکه این کاربری با مراکز امدادرسانی، بیمارستان‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها و ... نیز هم‌جواری داشته باشد. لذا عمدتاً در بسیاری از شهرها در مکان‌یابی این کاربری‌ها دقت فراوانی صورت می‌گیرد تا در معرض حداقل تهدید قرار گیرند (مقدم و همکاران، 1394).

3- روش تحقیق

معرفی محدوده (محله نوغان)

محله نوغان با جمعیتی حدود 8035 نفر و مساحت تقریبی 45.43 هکتار می‌باشد. محدوده مورد مطالعه، در حوزه مرکزی و در قطاع2 منطقه ثامن، واقع و به بلوار طبرسی و بلوار کاوه محدود می‌باشد. محله نوغان را می‌توان هسته اولیه پیدایش شهر معرفی نمود. این محله به دلیل مجاورت مجموعه حرم مطهر امام رضا (ع) از یک‌سو و سالم ماندن بخش اعظمی از بافت قدیمی محله و زنده بودن ساختار اصلی آن، از سویی دیگر، در حال حاضر هنوز هم به عنوان یکی از پویاترین بخش‌های شهری بافت کهن مشهد به شکل قابل توجهی، مطرح است.

 

 

نقشه 1- معرفی محدوده محله نوغان

4- یافته‏های تحقیق

 

بررسی بافت محله نوغان

قطعات، در کنار یکدیگر قرار گرفته و به یکدیگر می‌پیوندند و بلوک‌های شهری را شکل می‌دهند. راه‌ها و گذرها و خیابان‌های پیرامون، مرز بین بلوک‌ها را تشکیل می‌دهند. ترکیب چندین بلوک شهری، به شکل‌گیری پهنه‌های شهری و نهایتاً بافت شهری می‌انجامد. از آنجا که بافت شهری در محدوده بافت پیرامون حرم مطهر از لایه‌های مختلف (مربوط به زمان‌های متفاوت در توسعه شهر) شکل گرفته است، بررسی بافت محله نوغان، به عنوان یکی از هسته‌های شکل‌دهنده شهر مشهد، ضروری و حائز اهمیت می‌باشد.

 

 

نقشه 2- نوع بافت در محله نوغان

قدمت ابنیه

محله نوغان، به واسطه قدمت و سابقه سکونت بالایی که دارد، سهم بالایی از ابنیه قدیمی را به خود اختصاص می‌دهد. وجود ابنیه با طیف وسیعی از دوره قاجار تا معاصر، بیانگر اصالت و قدمت بالای این محله می‌باشد.

نمودار 1 قدمت پلاک‌ها در محله نوغان را نشان می‌دهد. پلاک‌های محله نوغان، در چهار گروه: صفر تا 5، 5 تا 15، 15 تا 30 و 30 سال به بالا دسته‌بندی شده‌اند. 19.32 درصد از مساحت پلاک‌های موجود در محدوده، قدمت صفر تا 5 سال را دارند،0.82درصد از پلاک‌ها قدمت 5 تا 15سال دارند. پلاک‌های 15تا 30 سال با 48.14 درصد از مساحت پلاک‌ها بیشترین درصد را به خود اختصاص داده‌اند و بعد از آن، پلاک‌های با قدمت 30 سال به بالا قرار دارد که گویای هویت و قدمت طولانی این محله می‌باشد. لازم به ذکر است 1.99درصد از مساحت پلاک‌ها را، پلاک‌های بدون بنا به خود اختصاص داده‌اند.

 

 

 

نمودار 1- قدمت پلاک‌های واقع در محله نوغان

کیفیت ابنیه

نمودار 2، کیفیت پلاک‌ها در وضع موجود محله نوغان و درصد کیفیت پلاکهای موجود در کل محله را نشان می‌دهد. 48.20 درصد از تعداد پلاک‌ها مرمتی هستند که بیشترین درصد از پلاک‌ها را به خود اختصاص می‌دهد و همچنین به ترتیب 25.58و 23.13 درصد از تعداد پلاک‌ها، قابل سکونت و تخریبی هستند که نمایانگر پایین بودن کیفیت ابنیه در محله نوغان و همچنین بالا بودن آسیب‌پذیری می‌باشد.

 

 

 

نمودار 2- کیفیت پلاک‌های واقع در محله نوغان

 

 

نقشه 3- کیفیت ابنیه در محله نوغان

طبقات

در بررسی‌های صورت گرفته از طبقات ابنیه در محله نوغان، بخش اعظم طبقات، همچنان یک طبقه است که درصدی معادل با 52.16 درصد از کل مساحت را به خود اختصاص داده است. اگرچه طبقات وضع موجود با بررسی‌های میدانی به صورت غالب، یک طبقه و دو طبقه می‌باشد اما با روند توسعه ساخت و سازها و پروژه‌های کلان شهرداری، تخریب می‌شود و مراکز مختلط اقامتی زائرپذیر، با طبقات بالا شکل می‌گیرد.

 

 

نمودار 3- درصد طبقات ابنیه

 

 

نقشه 4- طبقات در محله نوغان

عرض شبکه گذر

عرض معابر موجود در محدوده مورد بررسی، به ده نوع تقسیم‌بندی شده‌اند که بین 4 تا 15متر معابر فرعی و 17 تا 35متر معابر اصلی و شریانی می‌باشد. عرض معابر در محله نوغان، کمتر از 6 متر و شامل معیار فرسودگی بافت است. با توجه به اینکه یکی از مشخصات فیزیکی راه‌ها، شامل طول و عرض معابر درخصوص کیفیت کف و مواد و مصالح آن است، مشخصه‌ای که به طور عمده، ناشی از هم‌جواری راه و ساختمان می‌شود در آسیب‌پذیری راه‌های درون بافت محله، تأثیر می‌گذارند و نشان‌دهنده آسیب‌پذیری بالای آن در اصول پدافند غیرعامل می‌باشد.

 

 

نقشه 5- عرض شبکه گذر در محله نوغان

5- نتیجه‌گیری و پیشنهاد

برنامه‌ریزی فضایی مسکن شهری باید علاوه بر پاسخگویی مسائل اجتماعی، اقتصادی، دسترسی، کالبدی و کاربری در راستای تأمین امنیت در مقابل تهدیدات و تعرض‌های احتمالی باشد و آستانه تحمل در مقابل برخورد با موقعیت‌های اضطراری را افزایش دهد.

برای مؤثر واقع شدن ملاحظات پدافند غیرعامل در بخش مسکن، باید در درجه اول، بخش مسکن را در ارتباط و در تعامل با سایر بخش‌های شهر در نظر گرفت و اصول پدافند غیرعامل را در برنامه‌ریزی کلان کل شهر وارد کرد. در برنامه‌ریزی بخش مسکن نیز باید طبق مبحث 21 مقررات ملی ساختمان، ملاحظات پدافند غیرعامل را در طراحی شهری و ساختمان‌سازی وارد کرد. همچنین در برنامه‌ریزی شهری با مکان‌گزینی مناسب مناطق مسکونی و رعایت فواصل لازم از محدوده‌های خطرزا و داشتن بافتی منظم، هم‌جواری با فضاهای باز، تراکم یکنواخت ساختمان‌ها و توزیع متعادل واحدهای مسکونی براساس وسعت محدوده و عرض معابر مجاور می‌توان تا حدود زیادی از وسعت آسیب در حوادث کاست. در این پژوهش به برنامه‌ریزی فضایی مسکن و پراکنش آن مطابق با رعایت و اصول پدافند غیرعامل پرداخته شده است. از طرفی، بافت این محله، طبق بررسی‌های انجام شده، اغلب ارگانیک ریزدانه و متراکم است و دارای ابنیه با قدمت زیاد و ناپایدار، شبکه راه‌های نفوذناپذیر و کم عرض، کمبود فضاهای باز عمومی و درجه ایمنی بسیار پایینی در برابر حوادث طبیعی و جنگ می‌باشد و اصول پدافند غیرعامل در طراحی این محله لحاظ نشده است که برای ایمن شدن این محله، راهکارهای اجرایی زیر ارائه می‌گردد:

6- منابع

عزیزی، محمدمهدی؛ اکبری، رضا. (1387). ملاحظات شهرسازی در سنجش آسیب‌پذیری شهرها از زلزله، تهران: دانشکده هنرهای زیبا، نشریه هنرهای زیبا، شماره 34.

داعي‌نژاد، فرامرز؛ امين‌زاده، بهناز؛ حسيني، سید بهشید. (1385). اصول و رهنمودهاي طراحي و تجهيز فضاي باز مجموعه‌هاي مسکوني به منظور پدافند غيرعامل، تهران: مرکز تحقيقات ساختمان و مسکن.

دزفولی‌نژاد، مهدی. (1390). بررسی مؤلفه‌های مؤثر در طراحی شهری از دیدگاه دفاعی و ارائه راهکارهای مبتنی بر ملاحظات پدافند غیرعامل جهت کاهش آسیب‌پذیری، مجموعه مقالات سومین کنفرانس ملی عمران شهری.

زياري، کرامت‌اله، (1380). برنامه‌ريزي پدافند و پناهگاه شهري، تهران، دانشگاه شهيد بهشتي، دانشکده معماري و شهرسازي، مجله صفه، شماره 32.

زياري، کرامت‌اله. (1378). برنامه‌ريزي شهرهاي جديد، تهران: سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انساني دانشگاه‌ها (سمت).

عبداللهی، مجید. (1382). مدیریت بحران در نواحی شهری (زلزله و سیل). تهران: انتشارات سازمان شهرداری‌های کشور.

حمیدی، ملیحه. (1374). نقش برنامه‌ریزی و طراحی شهری در کاهش خطرات و مدیریت بحران، مجموعه مقالات دومین کنفرانس بین‌المللی زلزله‌شناسی، مؤسسه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، تهران.

پرتوی، پروین. (1374). بررسی موانع، محدودیت‌ها و تقابل‌ها در زمینه اجرای معیارهای کاهش آسیب‌پذیری در برابر زلزله، مجموعه مقالات دومین کنفرانس بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، مؤسسه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، تهران.

حبیب، فرح. (1371). نقش فرم شهر در کاهش خطرات ناشی از زلزله، مجموعه مقالات اولین کنفرانس بین‌المللی بلایای طبیعی در مناطق شهری، بخش اول (زلزله). مؤسسه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، تهران.

پورمحمدی، محمدرضا. (1393). برنامه‌ریزی مسکن، چاپ ششم، تهران: سمت.

مقدم آریایی، علی؛ فاطمی، نرجس سادات؛ عباس‌زاده، میترا؛ اسماعیلی، زهرا. (1394). بررسی راهکارهای پدافند غیرعامل در طراحی مسکن شهری، دومین کنفرانس سالانه پژوهش‌های معماری، شهرسازی و مدیریت شهری.

میرزا گل‌تبار، مهدی؛ میرزا گل‌تبار، علیرضا. (1390). مدیریت بحران و شریان‌های حیاتی و مکان‌یابی سازه امن در پدافند غیرعامل. چهارمین کنفرانس ملی عمران (مقاوم‌سازی و حفظ بناهای ماندگار) پاییز.

میرهاشمی روته، سید احسان. (1390). برنامه‌ریزی شهری و تقویت عناصر آسیب‌پذیر شهر با رویکرد به ملاحظات پدافند غیرعامل. سومین کنفرانس ملی عمران شهری

مهندسین مشاور شهرسازی معماری طاش، (1387). بافت پیرامون حرم مطهر. مشهد: مطالعات کالبدی.

فرزام‌شاد، مصطفی. (1391). مبانی برنامه‌ریزی و طراحی شهر امن از منظر پدافند غیرعامل، تهران: انتشارات علم‌آفرین.

Ebrahiminejad, M., Zohrehi, M. (2014). Locating A Suitable Place To Settle in Urban Passive Defense Using Geographic Information System (Case Study: District 4 of City of Kerman). International Journal of BasicSciences & Applied Research.

Hasanvand, S., & Ghamari, M. A. K. (2014). Examination passive defense role in spatial distribution of urban region. International Journal of Engineering Research and Applications,4(10), 41-49.

Abazarlou, S., & Abazarlou, S. Establishing the Passive Defense Rules for the use zonings in master Plan: A Sustainable Development Approach.