مقاله ٥ : تأثیر گردشگری بر متغیرهای اقتصادی ایران و مقایسه با کشور ترکیه

تأثیر گردشگری بر متغیرهای اقتصادی ایران و مقایسه با کشور ترکیه

فریبا نوروزی

دانشجوی دکترای شهرسازی، دانشگاه قزوین، قزوین، ایران

بهار بیشمی

استادیار پژوهش گروه گردشگری، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، ایران

 

چکیده: در جهان امروز، صنعت گردشگری، توسعه‌ فراوانی پیدا کرده است و از آنجایی که کشورهای در حال‌ توسعه با مشکلاتی نظیر بیکاری، محدودیت منابع ارزی و تک‌محصولی بودن اقتصاد مواجه هستند، توجه به توسعه صنعت گردشگری، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد. بسیاری از کشورهای درحال‌توسعه‌ و توسعه‌‌یافته جهان توانسته‌اند وضعیت گردشگری و توریسم خود را بهبود بخشند و با ایجاد مشاغل خدماتی برای گردشگران، مشکلات شهری از قبیل بیکاری و پایین بودن سطح درآمد را رفع کنند. با نگاهی گذرا به درآمدهای جهانگردی کشورهای مختلف به این نتیجه می‌رسیم که نگاه کشورهای مختلف دنیا به توسعه جهانگردی با اهداف مختلف سیاسی، فرهنگی، اجتماعی کاملاً متفاوت است اما اکثر کشورها‌، توسعه اقتصادی را در درجه اول اهمیت قرار دادهاند‌. بدین دلیل، جهانگردی به سرعت رشد یافته و به بزرگ‌ترین صنعت دنیا تبدیل شده و منافع عمده اقتصادی را به اقتصاد ملی کشورها وارد کرده است. این مقاله با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از روش اسنادی و با استناد به آمار جهانی، به بررسی نقش گردشگری بر متغیرهای کلان ‌اقتصادی از قبیل اشتغال، اقتصاد ملی،GDP و زیرساخت‌های شهری می‌پردازد و به مقایسه با کشور ترکیه از نظر رقابت‌پذیری گردشگری، سطح صادرات، میزان اشتغال ایجاد شده توسط این صنعت و مقایسه رتبه ایران و ترکیه در GDPمی‌پردازد. بررسی‌های به عمل آمده نشان‌دهنده پایین بودن سهم گردشگری در اقتصاد کشور و اشتغال ایجاد شده پایین‌تر از سطح متوسط جهانی است. همچنین اثرات گردشگری در تولید ناخالص داخلی و اشتغال ایران در سال 2015 نسبت به میانگین جهانی و متوسط خاورمیانه، قابل توجه نبوده است و ایران در اکثر زیرشاخص‌های رقابت‌پذیری، امتیاز کمتر و در نتیجه، رتبه ضعیف‌تری نسبت به میانگین خاورمیانه دارد.

 

واژگان کلیدی: گردشگری، اقتصاد، اشتغال، ایران، ترکیه،GDP

 

 

 

 

1- مقدمه

امروزه، گردشگري، مفهوم و جرياني كاملاً متفاوت با گذشته پيدا كرده است و زمينه اقتصادي آن، بیش‌ازپیشافزايش يافته است. به گردشگري، به عنوان يك امر اقتصادي نگريسته مي‌شود. بر اساس گزارش‌هاگردشگري بعد از صنايع نفت و خودروسازي، پر درآمدترين صنعت حال حاضر دنيا به شمار ميرود (رضواني، 1374). از همينروست كه سياست‌هاي دولت‌ها در دهه‌هاي اخير، به توسعه گردشگري به عنوان يكي راه‌هاي مبارزه با بيكاري و ايجاد درآمد، متمركز بوده است. ساختار اقتصادي ايران، بعد از اكتشاف وبهره‌برداري از منابع نفتي، به شدت، متكي به صادرات نفت و درآمدهاي ارزي حاصل از آن بوده و تلاش‌هاي صورت گرفته براي خروج از اين وضعيت، چندان مؤثر نبوده است. براي ايجاد يك توسعه همه‌جانبه وپايدار و همچنين جايگزيني منابع جديد كسب درآمد به جاي منابع نفتي، نيازمند استفاده از تمامي امكانات وقابليت‌هاي خود مي‌باشد (مدهوشي و ناصرپور، 1382).باتوجهبه اينكهدركشورهاي در حال توسعه معضلاتي همچون نرخ بیکاری بالا، محدودیت منابع ارزی، اقتصادتك‌محصولی، سطح پایین درآمد سرانه و نرخ‌های نازل رشد اقتصادی سریع و مستمر هستند و از آنجا که صنعت گردشگری، یکی از صنایع مهم و پردرآمد جهان شناخته شده است، می‌تواند نقش قابل توجهی در راستای این هدف داشته باشد. بنابراین، سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان کشورها و به ویژه کشورهای در حال توسعه، بایستی توجه بیشتری به این صنعت به عنوان یک استراتژی توسعه اقتصادی داشته باشند (حسنوند، 1388).

2- مبانی نظری

مفهوم تأسیسات و زیرساخت‌های گردشگری

توسعه گردشگری، نیاز به زیرساخت دارد و عمدتاً زیر ساخت‌ها در قالب تأسیسات اقامتی، خدمات حمل‌ونقل و امکانات عمومی تعریف می‌شود (ویلیامز، 1390). وجود زیرساخت‌های مناسب و توزیع مناسب خدمات در جذب گردشگران به طرف مکان‌های مستعد گردشگری بسیار تعیین‌کننده است. برای مثال، راه‌آهن هند، نقش اساسي در توسعه گردشگري اين كشور دارد (Shastri, 2009). مقصود از امکانات یا جاذبه‌ها، تشکیلات یا مکان‌هایی است که به منظور تأمین خواسته‌های گردشگران، به وجود آمده و آنها می‌توانند از این امکانات استفاده و در آنها گردش کنند (گی، 1382). بسط و گسترش ارتباطات و وسايل مدرن حمل‌ونقل، توسعه خدمات هواپيمايي و فرودگاهي و بهره‌برداري از راه‌هاي خوب ارتباطي و مواصلاتي (راه‌آهن، قطار شهري و نظير اين‌ها) بر اقبال گردشگران به مقاصد خواهد افزود(پاپلي يزدي و سقايي، 1390).مشاركت در ساخت و نگهداري تأسيسات جديد، باعث مي‌شود فرصت‌هاي شغلي جديدي ايجاد گردد و خريد محصولات و خدماتي از قبيل بنزين، اقامتگاه و غذا باعث مي‌شود پول بيشتري در شهر به جريان افتد. توسعه زير ساخت‌ها، ارتباط مستقیمی با تعداد گردشگران دارد اما برای توسعه زيرساخت‌ها در مقاصد گردشگري، جايگاه ويژه‌اي در نظر گرفته نشده و جاده‌ها، سيستم‌هاي فاضلاب، شبكه‌هاي ارتباطي و بسياري از تسهيلات تجاري (سوپرماركت‌ها و مغازه‌هاي مرتبط) براي نيازهاي محلي، تدارك ديده شده‌اند. در حاليكه اين عناصر زيرساختی براي گردشگران نيز مهم هستند (Goeldner et al , 2009 ). يكي از راهبردهايي كه اخيراً در اغلب كشورهاي جهان مورد توجه قرار گرفته، توسعه و گسترش توريسم در نواحي محروم و داراي پتانسيل‌هاي لازم مي‌باشد (فاضل‌نيا و هدايتي، 1389). گردشگري بايد در آمايش سرزمين، نقش تعادل‌بخشي ايفا كند، نه اينكه مناطق خاصي پذيراي گردشگران و درآمدهاي گردشگري باشند و برخي مناطق به كل از درآمدهاي گردشگري محروم بمانند. بايد عدالت اجتماعي در توزيع درآمدها و تعادل منطقه‌اي (عدالت جغرافيايي و عدالت منطقه‌اي) در توزيع زيرساخت‌ها رعايت گردد و گرنه تضادهاي منطقه‌اي، مشكلات اجتماعي را به وجود خواهد آورد (پاپلی یزدی و سقایی،1390). برنامه‌ريزي منطقه‌اي گردشگري، بستري براي گسترش بيشتر شتاب صنعت گردشگري و تنوع بخشي به الگوهاي ملي مي‌باشد (Baidal, 2004). لذا با این نوع برنامه‌ریزی، دسترسي به زيرساخت‌ها براي همه مناطق، متعادل مي‌گردد. زیرساخت‌ها در یک تعریف کلی، ابزارهای دسترسی، حفاظت از منابع و ساختار بخش‌های قابل دسترس محیط ساختمان، حفظ امکانات گردشگری همچون بندرگاه‌ها و حراست از خدماتی که گردشگری بر آنها متکی است، همچون خدمات گاز، آب، برق، فاضلاب و شبکه فاضلاب را زیر پوشش قرار می‌دهد (تقوایی و اکبری، 118) و تأسیسات گردشگری به مجموعه تجهیزاتی که مورد استفاده گردشگران داخلی و خارجی قرار می‌گیرد، اطلاق می‌شود و شامل مجموعه امکانات اقامتی، پذیرایی و تفریحی، همچون هتل‌ها، مهمانسراها و مسافرخانه‌ها، مجتمع‌های جهانگردی، اردوگاه‌های جهانگردی، رستوران‌ها و قهوه خانه‌ها و انواع تفرجگاه‌های تابستانی، زمستانی، ساحلی، کوهستانی و امثال آن می‌باشد (تقوایی و رنجبر دستنایی، 1389).

عوامل مؤثر در توسعه صنعت گردشگری

به طور کلی، عوامل مؤثر در توسعه صنعت گردشگری، به سه دسته تقسیم می‌شود: عوامل اقتصادی،اجتماعی و کالبدی که اثرات اقتصادی آن را می‌توان در سطوح ملی و بین‌المللی در کسب درآمد ارزی، متعادل کردن توزیع درآمد، جذب سرمایه‌های سرگردان و به جریان انداختن آن در سرمایه‌گذاری سالم، ایجاد اشتغال و بهره‌گیری از منابع راکدمانده، کاهش میزان گردشگری خروجی و جلوگیری از خروج ارز و غیره، مشاهده نمود. در بعد اجتماعی نیز با توجه به ارتباطات وسیع اجتماعی- جغرافیایی و با تبادلات فرهنگی- اجتماعی، ضمن افزایش آگاهی‌های ملی در مورد نحوه زندگی آداب و سنن اقوام مختلف، بستر مناسبی برای تحکیم و پیوند بیشتر مردم فراهم می‌آورد و از دیگر آثار و فواید فرهنگی- اجتماعی گردشگری می‌توان به حفظ میراث فرهنگی اشاره کرد. در بعد کالبدی می‌توان به تجدید زیرساخت‌های شهری، توسعه حمل‌ونقل و راه‌های درون‌شهری و بین‌جاده‌ای و افزایش توان و کیفیت بهره‌برداری از منابع، اشاره نمود (زارع، 1389).این صنعت نوپا در سال‌های اخیر، تأثیرات زیادی بر وضعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جهان داشته است. ایجاد اشتغال، ارزآوری، تعادل منطقه‌ای، کمک به صلح جهانی، کمک به سرمایه‌گذاری در میراث فرهنگی، بهسازی محیط، کمک به بهسازی زیستگاه‌های حیات وحش، توسعه نواحی دارای جاذبه‌های گردشگری و جلوگیری از برون‌کوچی جمعیت و مانند آن، از جمله مزایای این صنعت بوده است (صدرموسوی و دخیلی کهنوئی، 1386).کشور ما نیز با برخورداری از منابع سرشار محیطی و بهره‌گیری از پشتوانه تاریخی تمدنی و فرهنگی چندهزارساله، از قابلیت ویژه‌ای برای توسعه‌ صنعت گردشگری، برخوردار است اما به لحاظ شکوفایی، این کارکرد نتوانسته جایگاه درخور توجهی کسب کند. مقایسه کشورهایی که مهم‌ترین منابع اقتصادی خود را از گردشگری کسب می‌کنند با ایران که بیشتر به درآمدهای ارزی حاصل از نفت، متکی است، اهمیت اقتصادی توسعه‌ گردشگری را در ایران نشان می‌دهد. با توجه به بند ششم از سند چشم‌انداز توسعه کشور ایران (1404) که هدف آن، کسب جایگاه برتر اقتصادی در سطح منطقه با تکیه بر رشد مستمر اقتصادی، ارتقای نسبی درآمد سرانه و رسیدن به اشتغال کامل است، می‌توان از ضریب اشتغال‌زایی و درآمد حاصل از صنعت گردشگری برای رسیدن به این موقعیت بهره گرفت (موسوی، 1394). گردشگری، یکی از بزرگ‌ترین مقولات در تجارت بین‌المللی خدمات است. به علاوه درآمدهای حاصل از گردشگری در مقاصد مختلف در سال 2015 از گردشگری بین‌المللی 211 میلیارد دلار بوده که از طریق خدمات حمل‌ونقل مسافرارائهشدهبهساکنانغیربومی، کسبکرده‌اند.اینامرسبب شدهارزشکلصادراتگردشگریبهبیشاز1.5تریلیوندلاریابه طورمتوسط 4 میلیارددرهر روزبرسد.درحالحاضر، گردشگریبین‌المللی 7 درصدصادراتجهانیکالاهاوخدماترابهخوداختصاص دادهاست. اینرقم، نسبتبهسال 2014 حدود 6 درصد، رشدداشتهکهنشان‌دهندهرشدسریع‌تر گردشگریدرتجارتجهانیطیچهار سالگذشتهاست. دردسته‌بندیصادراتدرسراسرجهان،گردشگریدررتبهسومپسازموادسوختیوشیمیاییو بالاترازتولیداتغذاییواتومبیلقراردارد. دربسیاریازکشورهایدرحالتوسعه،رتبه گردشگری، به‌عنوانرتبهاولدربخشصادراتاست (رضایی و بیشمی، 1395).جریان‌هایگردشگریدرسال 2015 تحتتأثیرسهعاملعمدهقرارداشتند: نوساناتغیرمعمول نرخارز،کاهشارزشنفتودیگرکالاهاوموادخامونیزافزایشنگرانیجهانیدربارهایمنیو امنیتدربرخیمقاصد. باتوجهبهنوساناتنرخارزوتورم،دریافتی‌های )درآمدهای)گردشگریبین‌المللیحدود 4/4 درصد رشدداشتهکهبامجموعدرآمدهایمقاصدمختلفتخمینزدهمی‌شودبهحدودیکتریلیونو 260 میلیارددلاردرسراسرجهانبرسد )یکمیلیاردو 136 میلیونیورو).پیش‌بینی‌هایسازمانجهانیگردشگریبرایسال 2016 بهتداومرشدورودگردشگربین‌المللیبا نرخحدود3.5تا4.5درصددرطولسال 2016 اشارهداردکهایننرخبالاترازپیش‌بینیبلندمدتسالانه 3/3 درصدبرای 2030 است.

نقش نمايشگاه‌ها و همایش‌ها در جذب گردشگر و توسعه اقتصادی

يكيازانگيزه‌هاييكهگردشگرانرابهشهرجذبمي‌كند شاخص‌هايفرهنگي آن شهراست. بهاينترتيبشهريكهبرايبرنامه‌هايفرهنگيازجمله فستیوال‌ها و نمایشگاه‌ها آمادگيپيدامي‌كند،زمينهپوياييخودرافراهم مي‌سازدوالبتهسببتسهيل جريان‌هايمولداقتصادينيزمي‌شود. برگزارينمايشگاه‌هادرشهرهايمختلفبهتخصصآنشهرياامكاناتآن شهردربرگزاريچنيننمايشگاهيبستگيدارد. نمايشگاه‌هايي كهدرشهرهابرگزار می‌شوند، باجلبتوجهگروهي از علاقه‌مندان،فرصتيرابرايتبليغوشناساندنشهربهگردشگران فراهممي‌كند (Law,1996). بنابرايننمايشگاه‌هابه طورخيليمطلوبي ‌مي‌توانندپايه‌اي برايبررسيامرگردشگريشهريفراهمكنند. تأثيريكمركزنمايشگاهيدرشهررا ميتوانطيدوره‌هايمختلفبراساسسهعامل تعدادافرادشاغل،شغل‌هايمربوطبه فعاليت‌هايوابستهوشغل‌هاييكهبازديدكنندگانايجادمي‌كننداندازه‌گيريكرد و نمايشگاه‌هانهتنهاموجباشتغال‌زاييمي‌گردندبلكهدرآمدزياديرادر شهرتزريقمي‌كنند (رضوانی: 1392). همایش‌ها فعاليت‌هاييهستندكهاغلببه دليلاهميتوشكوهوعظمتي كهدارندموردتوجهمردم قرار می‌گیرند ويكيازاجزاياصليجاذبه‌هايگردشگريشهرياست. همايش‌هاباهدف‌هايعلمي،سياسي،اجتماعي،فرهنگيوغيرهبرگزارمي‌گردند(موحد، 1386).

تأثیر گردشگری بر اقتصاد ملی

گزارش‌های سازمان جهانی گردشگری، نشان از افزایش درآمد صنعت توریسم در سال‌های آینده دارد و بدون شک هر کشوری با تصاحب سهمی از این درآمد می‌تواند شاخص‌های زندگی مردمان خود را در ابعاد مختلف، ارتقا دهد. مهم‌ترین تأثیر مستقیم توریسم بین‌المللی بر اقتصاد ملی، تزریق پول و تقاضا از منابع خارجی است. ارتقاو گسترشگردشگريدرفضاهايشهري، مستلزمايجادشرايطوزيرساخت‌هايسياسي، فرهنگي،اجتماعيواقتصادياستولازمبهذكراستكهدربخشسوماقتصادخدمات، شهرهارابهسمتتغييرعملكردي، رهنمونمي‌كند؛به گونه‌ايكهبالارفتننسبتسطحدرآمد ونيزترويجاستفادهازاوقاتفراغت،حوزه‌تفريحات(سينما،رستوران،نمايشگاه‌هاوغيره). حوزهگردشگري(هتل‌داريومنضماتآن،آژانس‌هايمسافرتيوغيره)به سرعترشدمي‌كنند (رضوانی به نقل از اعتماد، 1392). قابلیت گردشگری را در زمینه اقتصادی می‌توان در قالب جریان سرمایه باز شناخت که برای اقتصادهای ملی اهمیت بالایی دارد. تحرک‌پذیری اقتصاد گردشگری، سبب کسب ارز خارجی، فروش محصولات داخلی و گسترش بازارهای صادراتی می‌شود. گردشگری به لحاظ دارا بودن قابلیت تحرک در تولید و توزیع و ایجاد خدمات گوناگون، سرعت بخشیدن به گردش پول و سرانجام ایجاد اشتغال یکی از مهم‌ترین منابع تولید کشورهاست و می‌توان به سود اقتصاد ملی کشور میزبان از آن بهره گرفت (شاطریان، 1389). با بررسی آثار مستقیم گردشگری بر درآمد ملی می‌توان به این نتیجه رسید که مخارج گردشگران داخلی و خارجی، در مجموع منجر به افزایش درآمد ملی و اشتغال می‌گردد. بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته و حتی کشورهای در حال توسعه، از طریق گردشگری، درآمدهای کلانی را به دست می‌آورند و سهم درآمد گردشگری در درآمد ملی در این کشورها، رو به افزایش است. گردشگری حتی در بعضی از کشورها به عنوان منبع اصلی درآمد ملی، محسوب می‌شود. کارشناسان اقتصاد منطقه‌ای، گردشگری را به عنوان عامل استقرار منابع و توسعه مناطق کمترتوسعه‌یافته، معرفی نموده‌اند. رشد صنعت گردشگری، تأثیرات چندجانبه‌ای در کشورها به دنبال دارد. برقراری توازن و تعادل در وضعیت پرداخت‌ها، تنوع اقتصادی، افزایش درآمدها و ایجاد فرصت‌های شغلی، از پیامدهای این صنعت به شمار می‌آید (Hall, 1996).اينصنعت، چناندرتوسعهاقتصادي-اجتماعيكشورهااهميتداردكهاقتصاددانانآنراصادراتنامرئي ناميده‌اند(رضواني، 1374).

تأثیراتگردشگریبراشتغال

اصولاً اشتغال در صنعت گردشگری دارای اشکال مختلفی است که عبارتند از:

الف( اشتغال مستقیم: اشتغالمستقيم،حاصلازهزينه‌هايبه عملآمدهبراياستفادهازتسهيلات،تأسيساتوخدمات، همانند اشتغال در هتل‌ها و رستوران‌ها می‌باشد.

ب( اشتغالغیرمستقیم:دربخشبازرگاني، متأثرازگردشگريدرنتيجه افزايشتقاضابراياينخدمات؛ نظير حمل‌ونقل مليومحلي و بخش‌های عرضه‌کننده کالا همانند تولیدات کشاورزی، شیلات و صنایع دستی می‌باشد.

ج( اشتغال القایی: شامل کسانیاستکهاز درآمدافرادی کهبه طورمستقیم و غیرمستقیم درصنعت گردشگری فعالیت می‌کنند، پشتیبانی می‌کنند.

د( اشتغال در بخش ساختمان: شامل افرادی است که در بخش احداث تأسیسات و زیرساختارهای گردشگریفعالیت می‌کنند.

بررسيوتحليلمباحثمربوطبهاثراتتوسعهگردشگريدراشتغالنشانمي‌دهدكهبخشگردشگري، به صورت مستقيموغيرمستقيمدرمرتفعنمودنمشكلاتبيكاری؛ به ويژهدركشورهايدرحالتوسعه، مؤثربودهونتايجبسيار راضي‌كننده‌ايدربرداشتهاست.

اثرمستقیمسفروگردشگریبر GDP

این اثر، شامل تولید ناخالص داخلی ایجاد شده توسط صنایعی است که به طور مستقیم در ارتباط با گردشگران، از جمله هتل‌ها، آژانس‌های مسافرتی، خطوط هوایی و سایر خدمات حمل‌ونقل مسافر می‌باشند. همچنین فعالیت‌های صنعتی رستوران و تفریحی که به طور مستقیم به گردشگران مرتبط است را شامل می‌شود. این مقدار، معادل کل مخارج سفر و هزینه گردشگری داخلی در یک کشور، منهای خریدهای انجام شده توسط این صنایع (از جمله واردات) است. اثر مستقیم گردشگری که در تولید ناخالص داخلی محاسبه شده است با آنچه در حسابداری ملی به عنوان بخش گردشگری مانند هتل‌ها، خطوط هوایی، فرودگاه‌ها، آژانس‌های مسافرتی و اوقات فراغت و خدمات تفریحی که به طور مستقیم با گردشگران در ارتباط است، سازگار است (کریمی، 1395).

آثارصنعتسفروگردشگریدرکشور

صنعت سفر و گردشگری از طریق اثر بر GDP و اشتغال بر اقتصاد کشورها اثر می‌گذارد که این اثرگذاری به طور مستقیم، غیرمستقیم و القا شده واقع می‌شود. در ایران نیز بخش سفر و گردشگری بر اقتصاد کشور از این سه طریق، اثرگذار است. آثار مستقیم گردشگری، شامل اثراتی است که به طور مستقیم منجر به تغییر در تولید ناخالص داخلی و اشتغال می‌شوند. آثار غیرمستقیم گردشگری، شامل هزینه‌هایی است که به طور غیرمستقیم بر تولید ناخالص داخلی و اشتغال در کشور اثر می‌گذارد و آثار القایی نیز شامل مخارج مستقیم و غیرمستقیم کارکنان آن صنعت است. نمودار 1 اثرات صنعت سفر و گردشگری را بر اقتصاد نشان می‌دهد.

تأثیر صنعتگردشگریبرتولیدناخالصداخلیدرایران

تأثیر مستقیم گردشگری در تولید ناخالص داخلی در ایران در سال 2015 برابر با 294.4 هزار میلیارد ریال برآورد شده است و تخمین زده شده که در سال 2016 این رقم با رشد607 درصدی به حدود 314 هزار میلیارد ریال برسد. همچنین پیش‌بینی شده که تا سال 2026 مقدار سفر و گردشگری، سالانه به رشدی حدود 4.9 درصد و به 505.2 هزار میلیارد ریال با سهم 2.8 درصدی از تولید ناخالص داخلی برسد.

اثرغیرمستقیمگردشگریدرGDP شاملتولیدناخالصداخلی

اثرات غیرمستقیم، مشاغلی هستند که هزینه‌های سرمایه گذاری در گردشگری ایجاد می‌کنند که شامل فعالیت‌های سرمایه‌گذاری؛ از جمله خرید هواپیمای جدید و ساخت هتل‌های جدید می‌شود. علاوه بر آن، هزینه‌های دولت در این بخش که شامل فعالیت‌هایی مثل بازاریابی گردشگری و ارتقای حمل‌ونقل هوایی، خدمات امنیت، امنیت منطقه رفت و آمد مکرر، خدمات بهداشت منطقه رفت و آمد مکرر و غیره می‌شود. از دیگر اثرات غیرمستقیم در GDPخرید داخلی از کالاها و خدمات توسط بخشی است که به طور مستقیم با گردشگران در ارتباط است. از جمله، خرید خدمات غذایی و تمییز کردن توسط هتل‌ها، خدمات سوخت و غذا توسط خطوط هوایی و خدمات IT توسط آژانس‌های مسافرتی سهم کل سفر و گردشگری از تولید ناخالص داخلی در سال 2015 تقریباً برابر با 793 هزار میلیارد ریال بوده و انتظار می‌رود در 2016 با رشد 509 درصدی به حدود 839.9 هزارمیلیارد ریال برسد که سهم 6.8 درصدی را از تولید ناخالص داخلی دربرمی‌گیرد. پیش‌بینی شده است که با فرض رشد 4.7 درصدی سالانه، این رقم در سال 2026 برابر با 1.334 هزار میلیارد ریال و سهم 3.7 درصدی در تولید ناخالص داخلی باشد. نمودار 3 اثر کل سفر و گردشگری بر تولید ناخالص داخلی را نشان می‌دهد.

اثرات گردشگری در تولید ناخالص داخلی و اشتغال ایران در سال 2015 نسبت به میانگین جهانی و متوسط خاورمیانه قابل توجه نبوده است. مطابق آمار شورای جهانی گردشگری، ایران از نظر اندازه تولید ناخالص داخلی گردشگری (ارزش افزوده گردشگری) در جایگاه 39 قرار گرفته اما در این رتبه نسبت GDP گردشگری به کل در نظر گرفته نشده است. چنانچه سهم GDP گردشگری را از کل GDP اقتصاد به دست آوریم مشاهده می‌شود که رتبه ایران به 136 در میان 184 کشور می‌رسد که نشان‌دهنده پایین بودن سهم گردشگری در اقتصاد کشور است. در مورد تأثیر بر اشتغال نیز می‌توان گفت در سال 2015 رتبه ایران در ایجاد تعداد شغل مستقیم در گردشگری 35 و در تعداد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم و القایی 33 و پایین‌تر از متوسط جهان بوده است اما طبق پیش‌بینی‌ها در سال 2016 این رتبه‌ها به 20 و 18 بهبود می‌یابد.

1-     روش تحقیق

این پژوهش از نظر ماهیت داده‌ها، جزء تحقیقات کیفی و روش آن، توصیفی- تحلیلی است که با تکیه بر مطالعات کتابخانه‌ای، اسنادی و نتایج گزارش‌ها، کنفرانس‌ها و اجلاس‌های برگزار شده در زمینه گردشگری، صورت گرفته است.

2-     یافته‎های تحقیق

اثرات گردشگری بر زیرساخت‌های شهری

به طور کلی ورود گردشگران به یک منطقه باعث می‌گردد تا زیرساخت‌ها و تشکیلات عمومی منطقه، بهبود یابد و در شکل‌گیری شبکه راه‌های جدید و استاندارد، آب آشامیدنی سالم، دفع صحیح فاضلاب‌ها، وسائل ارتباطات، ایجاد امنیت، مراکز تفریحی و امور بهداشتی و مراقبتی کمک فراوانی شود. میان توسعه گردشگری و ایجاد زیر ساخت‌ها رابطه متقابلی وجود دارد. می‌توان گفت، نه تنها توسعه گردشگری در شهرها سبب بهبود زیرساخت‌ها می‌شود بلکه توسعه زیرساخت‌ها به ویژه جاذبه‌های انسان‌ساخت و خدمات رفاهی سبب توسعه گردشگری در شهرها نیز می‌شود. اثرات زیرساختی گردشگری قادر است که بنیان‌های جغرافیایی یک منطقه گردشی را دگرگون سازد و باعث رشد و ترقی ابعاد مختلف فضایی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آن منطقه شود (ملک‌نیا، 1389).

جدول 1- مقایسه صنعت گردشگری ایران و ترکیه (2015)

موضوعمقایسه

ایران

ترکیه

جمعیت)میلیوننفر(

76

75

سرانه GDP(دلار)

4941

10807

رتبهازنظرجاذبه‌هایگردشگری

15

28

رتبه درجذبگردشگر

48

6

سهمگردشگریازتولید ناخالصملی)درصد(

2.2

4.6

تعدادگردشگرانورودی)میلیوننفر)

5.2

40.5

سهماشتغالمستقیم دربخشگردشگری )درصد(

1.8

9.1

سرمایه‌گذاری سالانه در بخش گردشگری )میلیارددلار(

1.9

14

تعدادهتل‌ها

1100

بیش از 11000

جدول 2 : اثرات مستقیم و القایی سفر و گردشگری در اقتصاد ایران

ایران

2015

رشد 2016 نسبت به 2015

2026( پیش بینی)

متوسط نرخ رشد واقعی سالانه (2026-2016)

مقدار

سهم از کل (درصد)

 

مقدار

سهم از کل (درصد)

 

اثرمستقیمسفروگردشگریدرGDP

10175.7

2.5

6.7

17411.2

2.8

4.9

اثرکلسفروگردشگری

27341.8

6.7

5.9

45982.7

7.3

4.7

اثرمستقیمسفروگردشگریدراشتغال (

476.0

1.9

4.2

687.4

2.1

3.3

اثرکلسفروگردشگریدراشتغال

1398.5

5.6

3.8

1967.4

6.1

3.1

صادراتگردشگر )میلیوندلار(

1325.2

1.6

2.3

1946.2

0.8

3.7

مخارجداخلی )هزینهگردشگرانداخلی(

16631.8

4.1

7.2

29199.4

4.6

5.1

مخارجتفریحی )میلیوندلار(

16310.7

2.2

6.7

28237.4

2.5

5

مخارجتجارت

1646.3

0.2

8.5

2908.2

0.3

5

سرمایه‌گذاری)میلیوندلار(

3307.7

3.1

5.6

6117.1

3.8

5.8

 

مطابق نمودار 1 مقایسه زیرشاخص‌های رقابت‌پذیری سفر و گردشگری ایران با منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، نشان می‌دهد که در میان آنها، ایران در اکثر زیرشاخص‌های رقابت‌پذیری، امتیاز کمتر و در نتیجه، رتبه ضعیف‌تری نسبت به میانگین خاورمیانه دارد. تنها سه شاخص رقابت‌پذیری قیمتی، منابع طبیعی و منابع فرهنگی و سفرهای تجاری هستند که ایران در آنها دارای امتیاز بالاتری نسبت به امتیاز متوسط خاورمیانه و شمال آفریقا است.

 

 

 

نمودار1- مقایسهامتیازدرشاخصرقابت‌پذیریگردشگریایرانوخاورمیانه

بررسی روند رشد کشور اول ورودی به ایران در گردشگری

طبق آمار جهانی از 50 کشور اول ورودی به ایران طی سال‌های 94 و نه ماه اول سال95 مشخص می‌گردد این آمار رشد منفی داشته است.

 

جدول 3- بررسی روند رشد کشور اول ورودی به ایران در گردشگری

سال

94

95

درصد رشد

جمع 50 کشور اول

020,118,4

348,891,3

5.5-

سایر+ ایرانی

503,142

022,164

1.15

جمع کل

426,166,4

422,927,3

7.5-

 

اثرصنعتسفروگردشگریبراشتغالدرایران

بر اساس گزارش WTTC و مطابق جداول بالا در مورد اثر بر اشتغال می‌توان گفت تعداد شغل مستقیم ایجاد شده در ایران در سال 2015 توسط بخش سفر و گردشگری حدود 476 هزار نفر بوده که سهم آن از کل اشتغال کشور 1.9 درصد است. این در حالی است که سهم جهانی اشتغال‌زایی مستقیم گردشگری 3.6 درصد اعلام شده است. صنعت سفر و گردشگری در سال 2015 به طور مستقیم 476 هزار شغل ایجاد کرده که این میزان 1.9 درصد از کل اشتغال است. پیش‌بینی‌ها حاکی از رشد سالانه 3.3 درصدی در اشتغال بوده که برای سال 2026 انتظار میزان 627 هزار شغل مستقیم می‌رود. چنانچه مجموع اثرات مستقیم و غیرمستقیم گردشگری را بر اشتغال در نظر بگیریم می‌توان گفت در سال 2015 در مجموع 1398.5 هزار شغل به واسطه گردشگری در کشور ایران ایجاد شده است. طبق آمار میزان اشتغال کل (مستقیم، غیرمستقیم و القایی) در سال 2015 برابر با 1.398.500 شغل است که معادل 5.6 درصد از کل اشتغال را شامل می‌شود. پیش‌بینی‌ها برای سال 2026 نیز حاکی از رشد سالانه 3.1درصدی در اشتغال کل و رسیدن به 1.967 هزار شغل و سهم 6.1 درصدی از کل اشتغال کشور می‌باشد.

مقایسه صنعت گردشگری ایران و ترکیه

ایران و ترکیه، از لحاظ پتانسیل‌هاي گردشگري به سبب تنوع موجـود در ابعـاد گردشـگري باسـتانی، تـاریخی، طبیعی، وضعیت مناسبی دارند. کشور ترکیه توانسته است، در امر گردشـگري گـام‌هـاي مـوفقی بـر دارد؛ به طوري که این صنعت در ترکیه، بخش عمده‌اي از اقتصاد و درآمد ترکیه را به خود اختصاص داده اسـت؛ ایـن در حالی است که ایران با وجود قابلیت‌ها و پتانسیل‌هاي متنوع‌تر و بالاتر، نتوانـسته اسـت در حـد شـأن و مرتبـه کشور، موفقیت کسب نماید و با کمترین هزینه، از پتانسیل‌های درآمدی این بخش در جهت رشد اقتصادی کشور، بهره برده است. یکی از کارهای مهم و تأثیرگذار کشور ترکیه، توجه به بخش تبلیغات می‌باشد. کشور ترکیه، تبلیغات را سرلوحه برنامه‌های گردشگری خود قرار داده است و با تکیه بر آن توانسته به پیشرفت‌های بسیاری درزمینه گردشگری به خصوص در گردشگری هنری، تفریحی، پزشکی و ... برسد. ترکیه با نمایش جاذبه‌های گردشگری ترکیه در شبکه‌های رسانه‌ای و تلویزیونی بزرگ جهان، تأثیر زیادی در شناساندن کشور خود به عنوان یک مقصد گردشگری در جهان را داشته ‌که همین اقدامات موجب شده‌ است که در سال 2013 بیش از30 میلیون گردشگر به ترکیه سفر کنند. مسئولان ترکیه، صدها سایت اطلاع‌رسانی در کل جهان، راه انداخته‌اند که به زبان‌های مختلف، جاذبه‌های گردشگری و امکانات توریستی ترکیه را معرفی می‌کنند. همچنین با فعال‌سازی کانال گردشگری و فیلم‌های مستند، تبلیغات وسیعی را برای افزایش دیدگاه مثبت اروپایی‌ها نسبت به ترکیه انجام داده‌اند و باعث تأثیر در افزایش ورود جهانگردان اروپایی به این کشور شده‌اند. با مقایسه اجمالی که بین دو شهر تهران و استانبول در این پژوهش صورت گرفت شکاف بسیار بزرگی در تعداد مراکز اقامتی و خدمات ارایه شده به گردشگران در تهران، مشاهده شد که جا دارد از تجارب کشورهایی نظیر ترکیه برای رشد گردشگری در کشور و به خصوص شهر تهران استفاده گردد. رتبه گردشگری ایران، از بین 141 کشور 130 می‌باشد و در زیرساخت‌های خدماتی و محیط کسب و کار و رقابت‌پذیری سفر، رتبه ضعیفی دارد اما کشور ترکیه از نظر شاخص رقابت‌پذیری گردشگری، در جایگاه چهل‌وچهارم جهان قرار دارد.

 

جدول4- مقایسه رتبه ایران و ترکیه در رقابت‌پذیری گردشگری

شاخص‌ها

ایران

ترکیه

رتبه

رتبه

شاخص رقابت‌پذیری گردشگری

97

44

زیرشاخص‌ها

   

محیط توانمندساز

98

78

محیط کسب و کار

119

59

سرمایه انسانی و بازار کار

114

88

پایداری زیست محیطی

115

95

بهداشت و سلامت

93

63

آمادگی فناورانه ارتباطات و اطلاعات

98

68

زیرساخت‌های حمل‌ونقل هوایی

93

16

منابع طبیعی

98

73

 

جدول 5- مقایسه سطح صادرت ایران و ترکیه(2015)

کشور

سهم صادرات گردشگر به کل

 

رتبه

سهم(درصد)

ایران

168

1.7

ترکیه

65

17.7

 

جدول 6- اشتغال (2015)

کشور

اثرمستقیمگردشگریبراشتغال

اثرکلگردشگریبراشتغال

رتبه

هزار شغل

رتبه

هزار شغل

ایران

35

376

33

13985.5

ترکیه

29

5996

22

2192.5

 

جدول 7- مقایسه رتبه ایران و ترکیه در اثرات گردشگری بر GDP(2015)

کشور

اثر مستقیم گردشگری در GDP

اثر کل گردشگری در GDP

رتبه

ارزش( میلیارد دلار)

رتبه

ارزش ( میلیارد دلار)

ایران

38

10.1

39

27.3

ترکیه

13

3509

13

91.6

 

5- نتیجه‌گیری و پیشنهاد

بهره‌گيريازمنافعاقتصاديحاصلاز گردشگري، يكيازعواملتوسعه ‌گردشگريشهرياست. حضور و ورود گردشگران می‌تواند زمینه بسیاری از مشاغل، به ویژه در حوزه‌های خدماتی را مهیا کند. کشور ترکیه از نظر زیرساختی بسیار موفق‌تر از ایران عمل کرده و از این رو رشد بسیار زیادی در این زمینه داشته است. در سند چشم‌انداز، جذب 20 میلیون گردشگر دیده شده است و در استراتژی سند گردشگری، پیش‌بینی شده بود دولت 25 هزار میلیارد تومان در حوزه زیرساخت‌های صنعت گردشگری، هزینه کند و شرایطی فراهم شود که کشور در دوره 20 ساله به رقم جذب 20 میلیون توریست برسد اما امروز که 10 سال از برنامه چشم‌انداز طی شده، تعداد گردشگران ورودی به حدود 5.5 میلیون نفر رسیده است و با اینکه در برنامه ششم توسعه نیز تأکید شده است که این عدد به 5 برابر افزایش یابد، باید زیرساخت‌های لازم فراهم شود و مقوله فرابخشی گردشگری، حل شود و در این مسیر، علاوه بر سازمان گردشگری باید سایر نهادها و دستگاه‌ها نیز همکاری کنند و بحث حمل‌ونقل هوایی، ریلی، جاده‌ای، بهداشت و درمان، از جمله مقوله‌هایی است که باید برای صنعت گردشگری به خدمت گرفته شوند. یکی از متغیرهـاي مهـم اقتصـادي در هـر جامعـه، میـزان تولیـد و رونـد رشـد در آن بـه عنـوان شـاخص اندازه‌گیري است. اندازه شاخص، از عوامل متعددي تأثیر می‌پـذیرد کـه در ایـن میـان، ظزفیت صـنعت توریسـم؛ مانند ایجاد فرصتهای شغلی، توسـعه زیرسـاخت‌ها، ورود گردشـگران خـارجی، افـزایش تقاضـا بـراي کالاهـاي داخلی، افزایش صادرات و افزایش امکان سرمایه‌گـذاري خـارجی، از دلایـل اصـلی اسـت کـه در راسـتاي رشـد اقتصادي باید بدان توجه‌اي ویـژه شود. امروزه توجه سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان کشورها به صنعت گردشگری، به عنوان یک استراتژی توسعه اقتصادی، فرهنگی، امنیتی و سیاسی، بیش از پیش معطوف این امر شده و آثار مثبت اقتصادی آن، مورد توجه دولت‌ها و ملل گوناگون قرار گرفته است؛ از این رو توریسـم بـه عنـوان صـنعتی درآمـدزا و نجـات‌بخـش، از لحاظ اقتصادي، مطرح می‌شود. مطالعـه حاضـر، بـه مقایسـه اثـر توریسـم بـر رشـد اقتصـادي پرداختـه اسـت. بررسی‌های به عمل آمده نشان‌دهنده پایین بودن سهم گردشگری در اقتصاد کشور و اشتغال ایجاد شده پایین‌تر از سطح متوسط جهانی است. همچنین اثرات گردشگری در تولید ناخالص داخلی و اشتغال ایران در سال2015 نسبت به میانگین جهانی و متوسطخاورمیانه، قابل توجه نبوده است و ایراندراکثرزیرشاخص‌های رقابت‌پذیری، امتیاز کمتر و در نتیجه، رتبه ضعیف‌تری نسبت به میانگین خاورمیانه دارد. نتـایج نشـان داد کـه در بلنـدمدت، تأثیر گردشگری بر رشد اقتصـادي ایـران، اثـر مثبتـی دارد اما در سطح قابل قبولی، معنادار نیست و این در حالی است که ترکیه با بهره‌گیری از این صنعت، به نقطه اوج اهداف مورد نظر دست یافته؛ به نحوی که بیشترین درآمد خود را از طریق آن تأمین می‌کنند و تأثیر گردشگری براي ترکیه، مثبت و کاملاً معنادار است و رتبه گردشگری ایران، از بین 141 کشور، 130 می‌باشد و در زیرساخت‌های خدماتی و محیط کسب و کار و رقابت‌پذیری سفر، رتبه ضعیفی دارد اما کشور ترکیه از نظر شاخص رقابت‌پذیری گردشگری، در جایگاه چهل‌وچهارم جهان قرار دارد؛ از این رو لازم است سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان جهت افزایش رشد اقتصادی، به این صنعت، توجه بیشتری داشته باشند و به منظور توسعه آن، سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی برای این بخش در نظر داشته باشند و موانع توسعه این صنعت؛ از جمله عوامل زیربنایی رفاهی و فرهنگی را تا حد امکان رفع کنند. در این راستا پیشنهادهایی جهت بهبود شرایط ارایه می‌گردد:

-    ارتقای ظرفیت‌های کمی‌ و کیفی تأسیسات جهانگردی؛ به ویژه تعداد تورهای داخلی و خارجی به منظور تعدیل شکاف موجود در مقایسه با کشورهای پیشرفته جهانگردی

-    رفع موانع سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی در جهت توسعه زیرساخت‌های گردشگری

-    توسعه و تقویت برنامه‌های تبلیغاتی جهت معرفی جاذبه‌های گردشگری

-    تأمین تدریجی شرایط خودکفایی در صنعت جهانگردی

-    اصلاح قوانین ورود و خروج اتباع خارجی به ویژه مقررات موجود در مبادی ورودی کشور

-    فعال کردن بخش‌خصوصی

-    آموزش نیروی انسانی جهت تربیت کادر متخصص

-    ایجاد شبکه کارت اعتباری برای رفاه گردشگران خارجی

-    ارایه راهکارهایی برای از بين بردن مشکلات دیپلماتيک جهانی

-    استفاده از تجارب کشورهای موفق

-    ارایه امکانات و خدمات در سطح استانداردهای بين‌المللی

-    برگزاری نمایشگاه‌ها و همایش‌های اختصاصی در سطح بين‌المللی جهت شناساندن ظرفيت‌های گردشگری کشور ایران و شركت فعال در نمايشگاه‌هاي بين‌المللی خارجی

-    تأسیس صندوق توسعه برای حمایت‌های مالی از گردشگری سلامت

-    تنوع در سـاخت اقامتگـاه‌هـا بـراي همـه اقشـار و گروه‌هاي اجتمـاعي.

6- منابع

پاپلي يزدي، محمدحسين؛ سقايي، مهدي، (1390). گردشگري (ماهيت و مفاهيم). چاپ ششم، تهران: سمت.

تقوايي، مسعود؛ اکبری، محمود، (1388). مقدمه‌ای بر برنامه‌ریزی و مدیریت گردشگری شهری، اصفهان: پیام علوی.

تقوايي، مسعود؛ صفرآبادي، اعظم، (1390). نقش مديريت شهري در دستيابي به توسعه پايدار گردشگري شهري، مطالعه موردي: كرمانشاه، مطالعات جغرافياي مناطق خشك، 1 (4).

تقوايي، مسعود؛ موسوي، سيد علي؛ غلامي بيمرغ، يونس، (1389). تحليل بر توسعه گردشگري مذهبي و مطالعه موردي: شهرستان نورآباد ممسني، فضاي جغرافيايي، 10 (31).

حسنوند، سمیه؛ خداپناه، مسعود، (1393). تأثیر گردشگری بر رشد اقتصادی در کشورهای در حال توسعه: دو رویکرد پانل ایستا و پانل پویا، فصلنامه سياست‌هاي راهبردي و كلان، 6 (2).

رامشت، محمدحسین؛ فیض‌الهی، مریم، (1392). اولویت‌گذاری و رتبه‌بندی کانون‌های گردشگری دشت ابراهیم یزد، مجله پژوهش‌های برنامه‌ریزی فضایی، 3 (9).

رضایی، ناصر؛ بیشمی، بهار، (1395). نمایه آمارهای گردشگری در 2015، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.

رضواني، محمدرضا. (1374). توسعه گردشگري روستايي با رويكرد گردشگري پايدار، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

صدرموسوی، میرستار؛ دخیلی کهنوئی، جواد. (1386). ارزیابی وضعیت تسهیلات گردشگری استان آذربایجان شرقی از دید گردشگران، پژوهش‌های جغرافیایی، شماره 61.

فاضل‌نيا، غريب؛ هدايتي، صلاح، (1389). راهبردهاي مناسب براي توسعه گردشگري درياچه زريوار، جغرافيا و توسعه، شماره 19.

کریمی دستنایی، طاهره. (1395). آثار اقتصادی سفر و گردشگری در ایران، اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران.

گی، چاک، وای. (1382). جهانگردی در چشم‌اندازی جامع، ترجمه علی پارساییان و سید محمد اعرابی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ دوم.

مافی، عزت‌اله؛ سقایی، مهدی. (1389). نگاهی به اقتصاد گردشگری در کلانشهرها، مطالعه موردی کلانشهر مشهد، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، شماره 15.

مدهوشي، مهرداد؛ ناصرپور، نادر (1382). ارزيابي موانع توسعه گردشگري دراستان لرستان، فصلنامه پژوهشنامهبازرگاني، شماره 28 .

موسوی، میرنجف و همکاران،(1394). بررسی و اولویت‌بندی توان‌ها و زیرساخت‌های توسعه گردشگری با روش‌های تصمیم‌گیری چند معیاره (مورد مطالعه: شهرستان‌های استان کردستان). گردشگری شهری، 2 (1).

نوری، غلامرضا؛ و همکاران (1391). اولویت‌بندی قطب‌های گردشگری استان کرمانشاه براساس پتانسیلTOPSIS ، مناطق نمونه گردشگری با استفاده از روش تصمیم‌گیری چندمعیاره، مجلهجغرافیا و پایداری محیط.

ویلیامز، استفان، (1390). جغرافیای گردشگری، ترجمه محمود ضیایی، تهران: دانشگاه پیام نور.

Eshliki, S. A., & Kaboudi, M. (2012). Community perception of tourism impacts and their participation in tourism planning: a case study of Ramsar, Iran. Procedia-Social and Behavioral Sciences36, 333-341.

Baidal, J. A. I. (2004). Regional tourism planning in Spain: Evolution and Perspectives. Annals of tourism research31(2), 313-333.

García-Melón, M., Gómez-Navarro, T., & Acuña-Dutra, S. (2012). A combined ANP-delphi approach to evaluate sustainable tourism. Environmental Impact Assessment Review34, 41-50.

Goeldner, C. R., & Ritchie, J. B. (2007). Tourism principles, practices, philosophies. John Wiley & Sons.

Inkson, C., & Minnaert, L. (2018). Tourism management: An introduction. Sage.

Liu, C. H., Tzeng, G. H., & Lee, M. H. (2012). Improving tourism policy implementation–The use of hybrid MCDM models. Tourism Management33(2), 413-426.

Ranade, P. S. (2009). Infrastructure development and its environmental impact: study of Konkan Railway. Concept Publishing Company.

Yang, Y., & Fik, T. (2014). Spatial effects in regional tourism growth. Annals of Tourism Research46, 144-162.

بالا